nr 13 april 2015

Kort overzicht Periodiek nr. 13.

1. Nog een schaal
In ons periodiek nummer 12 van oktober 2014 hebben we een verhaal opgenomen over een geheimzinnige schaal, die een "bevrijder" met de naam George Zobrod in Gulpen gekregen had. Het artikel ging over een zoektocht door twee neven van deze Zobrod over het verblijf van hun oom in het najaar van 1944. Tijdens rustpauzes in Gulpen, na gevechten in België en Duitsland, ontmoette hij hier mensen van wie hij een schaal kreeg, die hij naar zijn moeder zond. Het werd ons niet echt duidelijk wat de betekenis en wat de aanleiding voor het schenken van de schaal was. Maar onze publicatie maakte bij een paar van onze lezers herinneringen los. Groot was onze verbazing toen we een telefoontje kregen met de mededeling dat er nog zo'n schaal bestaat. Huisarts Delissen heeft ook zo'n schaal gekregen, wisten ons de zonen van Delissen te melden. En natuurlijk wilden we die schaal bekijken en fotograferen. En dat kon. Een foto van de schaal en verdere gegevens zijn te lezen in ons 13e periodiek.

 

2. Was er een kolenmijn in Gulpen?
Dit jaar is het 50 jaar geleden dat de toenmalige minister van Economische zaken Joop den Uyl in de schouwburg in Heerlen de mijnsluiting aankondigde. Wat weten we nog af van kolen, van de mijnbouw en van de mijnwerkers? In dit onderdeel van ons periodiek wordt o.a. antwoord gegeven op de vraag: Wat zijn kolen en hoe zijn ze ontstaan? Wat betekende het voor de mijnwerkers om op grote diepte de lagen kolen los te kappen. Hoe waren de arbeidsomstandigheden op de vaak vele honderden meters diepte. Wat waren de bijproducten van de kolenwinning? Wie weet nog wat 'slaem' is? Zegt u de naam 'gedeks' nog iets? In elk huis stond een fornuis. Welke mijnen waren er en in welke stad waren zij gevestigd? In de archieven zijn concessieaanvragen, vergunningaanvragen om het opstarten van een mijn te vinden. Groot was de verbazing toen we ook Gulpen aantroffen. Het toenmalige nieuws werd via grote posters verspreid. Zelfs een foto werd gevonden waarop een boortoren in Gulpen te zien is. Kwam die mijn uiteindelijk in Gulpen? Nee. Maar stelt U zich voor dat het wel was gebeurd, hoe zag Gulpen er dan op dit moment uit?

 

3. Fruitveiling kring Gulpen.

Een fruitveiling in Gulpen is er nooit geweest, toch werd in het Sociaal Historisch Centrum Limburg te Maastricht een aanwijzing gevonden. Verder onderzoek wees uit dat de kring Gulpen haar gebouw had staan in Wijlre. De fruitteelt was in het begin van de 19e nog weinig georganiseerd. Maar geleidelijk aan werd er meer samengewerkt om in 1904 tot de oprichting van de 'Veiling Vereeniging Geldermalsen en Omstreken' te komen. De kolenmijnen trokken veel werknemers aan en ook de fruitteelt werd beter georganiseerd. De familie Brand uit Wijlre namen het initiatief voor het bouwen van een veiling. De gehele geschiedenis is in dit hoofdstuk beschreven. In oude kranten werd ook informatie gevonden. De namen van de soorten appels en peren worden genoemd. Wie zaten in het oprichtingsbestuur? Bekende namen worden genoemd. Hoe werden crisissen overwonnen. In 1929 werd het eerste gebouw geplaatst dat al 3 jaar later moest worden uitgebreid. Kwaliteit blijft altijd hoog in het vaandel staan. De tijd na WO II is ook voor de veiling een moeilijke tijd. Hoe werd het Wirtschaftwunder dat na de WO II in volle gang kwam overwonnen? Meerdere veilingen werden gebouwd, Margraten, Gronsveld en Maastricht. Hoe duur was het eerste klas fruit toen? Over hoeveel kilo's gaat het? Jaarverslagen brengen heel veel gegevens aan het licht. Het personeel van de verschillende veilingen organiseerden voetbal wedstrijden. In 1952 ontstonden nieuwe sorteermachines. In de vijftiger- en zestiger jaren krijgen de veilingen het moeilijk. Fuseren is een middel om de ondergang tegen te gaan.

 

4. Burgemeester Marres 21 dagen Burgemeester.
Het is de man die deze functie de kortste tijd van allen vervulde, slechts 21 dagen. Hij was de opvolger van burgemeester Prick, die dit ambt meer dan 25 jaar vervulde. Prick was burgemeester van zowel Gulpen als van Wijlre. Bij het aantreden van Marres kregen deze gemeenten ieder een eigen burgemeester.
Marres had op zeer jonge leeftijd al diverse functies. Zijn officiële installatie vond op 19 september 1936. Na de eerste vergadering werd er een groepsfoto gemaakt op de binnenplaats van het toenmalige gemeentehuis. Deze en meerdere foto's staan in dit verhaal. Maar op 21 september, twee dagen later wordt bekendgemaakt dat de burgemeester was overleden. Zijn lichaam wordt in de gemeente Schin op Geul gevonden. Een vraag blijft onbeantwoord: wat heeft er toe geleid, dat het leven van een goed opgeleid persoon uit een welgestelde familie met een prima benoeming tot burgemeester op zak, zo plotseling eindigt.

 

5. Een duur paard.
Momenteel zijn paarden, met name fokpaarden heel duur. Door een speurtocht o.a. door de oude kranten kwamen we erachter dat in een ver verleden Gulpen een Hengst Associatie of Hengst vereniging had. Deze vereniging koopt in 1918 de Belgische kampioenhengst Indigène de Lessines. En dat voor een bedrag van 52.500 gulden. Omgerekend naar de huidige euro: 388.000 €. Zijn eerste veulens verschijnen in 1919. In 1920 wordt in Gulpen door de Hengsten Associatie een grote veulententoonstelling gehouden. We hebben een foto van deze grootmeester kunnen bemachtigen.

 

6. Hotel de Oude Geul.
Iedere bewoner van Gulpen kent het hotel. En de naam Oude Geul is afgeleid van het feit dat in 19de eeuw de Geul verlegd is. Het hotel ligt aan de zeer oude verbindingsweg Aken naar Maastricht. De naam van het hotel komt al in oude geschriften van 1865 voor. De oude tak van de Geul werd vanaf 7 juli 1905 gebruikt als stortplaats. Het ging zelfs zover dat het de stortplaats vol raakte en dat het puin op andermans grondgebied terecht kwam. Hierover is jarenlang geprocedeerd. Later wordt er een grote loods gebouwd waar de heer Bogers een bedrijf in vestigde. Het verhaal verteld over de familie Austen, die jarenlang dit hotel runde. In de jaren 50 van de vorige eeuw werd de haarspeldbocht uit de weg verwijderd waardoor de weg de Oude Rijksweg kwam te heten. Het hotel werd vele malen verbouwd. Tot het jaar 2000, toen kwam het in handen van een Amsterdamse belegger. Die het weer op zijn beurt verkocht aan de hotelketen Saillant. De geschiedenis van het hotel wordt in dit verhaal tot in de kleinste details beschreven. 

 

7. IJsfabriek in Gulpen.
Vandaag wordt de naam in verband gebracht met de productie van consumptie ijs. Maar het ontstaan van een ijsfabriek is in de bierproductie begonnen. In het brouwproces moet het vergistingsproces geschieden bij zeer lage temperatuur. In vroeger tijden werd in de winter het ijs van de vijvers gehaald en opgeslagen in 'geïsoleerde' ruimtes. Maar dit ijs was niet voldoende om de hele zomer als koelmateriaal te gebruiken. In juli 1913 wordt door de Gulpener Bierbrouwerij een vergunning aangevraagd om een inrichting tot voortbrenging van ijs te mogen bouwen. De goedkeuring van deze aanvraag wordt ondertekend door de toenmalige burgemeester Prick. Aan het verhaal zijn twee bouwtekeningen toegevoegd. Tevens nog enkele foto's van de situatie van de Rijksweg ter hoogte van de Gulpener Bierbrouwerij.

 

8. Geen lagere technische school.
In onze vorige periodieken werden diverse scholen beschreven. o.a. de tekenschool, landbouwschool, de avondnijverheidsschool en de huishoudschool.
Elders in ons land werden al vanaf 1861 ambachtscholen opgericht. Maar in de notulen van Burgemeester en Wethouders is niet te vinden dat zij steun verleende aan het oprichten van een lagere technische school. Wel verleende de gemeente Gulpen steun aan "Centrale Comité voor de schoolverlaters kring Zuid - Oost", om een LTS in het heuvelland te krijgen. Op 29 december 1954 besluit de Gulpense Raad om steun te verlenen aan dit uitgebreide comité. Ook werd er bij het bisdom steun gevraagd. Een vergadering op 4 februari 1955 in de ambachtsschool in Maastricht worden door vele belanghebbende bijgewoond. o.a. door Leden van het Centrale Comité, bestuurders van het Gulpener Comité, Rutten en Larik. Door Boom van de technische avondschool Vaals, Souren van de avondnijverheidsschool Vaals en Nijs, directeur van de technische school Maastricht. Een aantal burgemeester Valkenburg, dhr. Breekpot, voor Vaals burgemeester Maenen en voor Margraten burgemeester Vrouwenraets. Voor Gulpen was er loco burgemeester Pinkers. Rijckevorsel van Gulpen en burgemeester Merckelbacht van Wittem waren verhinderd. Het besluit is snel genomen: een technische lagere school is gewenst. In een klein comité zal dit verder worden besproken. Een rapport van deze commissie zegt in 1955 dat de school in Wittem moet komen dat niet goed valt in Gulpen.
Er wordt een nieuw comité samengesteld wat ook weer zwaar door vertegenwoordigers van Gulpen wordt bemand. Maar ondanks dit wordt besloten de school in Wittem moet komen.
Uiteindelijk wordt in 1965 de knoop doorgehakt en is besloten dat de school in Nyswiller komt. Een dependance komt in Gulpen Aan de Kiebeukel waardoor toch nog een korte tijd een lts in Gulpen is geweest.

 

9. Zoemer get Gulper Wäöëd
We spreken allemaal een soort dialect. Tijdens onze wauwelvergaderingen ontstaan prachtige discussie over dialectwoorden, over de schrijfwijze en over de uitspraak. Afgelopen jaren heeft er een 'menging' plaatsgevonden van bewoners. In vroeger jaren bleven de meeste mensen in hun geboortedorp wonen, maar vandaag de dag is het heel normaal dat mensen naar andere dorpen, andere provincies zelf naar andere landen, door allerlei reden verhuizen. 'Slijt" het dialect dan ook. We hebben een aantal dialect woorden opgenomen in ons periodiek. Hierbij staan tekeningen om het woord te verduidelijken.

 

Galopia, april 2015